Rola biegłego psychologa w procesie prawa kanonicznego o stwierdzenie nieważności małżeństwa*.

 * Wpis gościnny autorstwa Pani Janiny Krystyny Czech, biegłego psychologa w opiniowaniu psychologiczno-sądowym przy Sądzie Okręgowym w Gdańsku oraz Sądzie Biskupim w Pelpinie.

 

 

Biegły psycholog to osoba, która posiada specjalistyczną i udokumentowaną wiedzę, (tj. ma dokumenty lub inne dowody potwierdzające posiadanie specjalistycznych kompetencji biegłego sądowego) i wyraża zgodę na wykonywanie tej funkcji.

Psycholog, aby zostać ustanowionym biegłym sądowym, powinien legitymować się nieskazitelną opinią w miejscu swej pracy i miejscu zamieszkania oraz złożyć pisemnie oświadczenie o niekaralności. Sąd weryfikuje te dane przed powołaniem biegłego sądowego, czyli przed wpisaniem biegłego na listę biegłych sądowych ustanowionych przy danym sądzie kościelnym.

Biegłego psychologa powołuje się, kiedy potrzebne jest skorzystanie z wiadomości specjalnych niezbędnych dla rozstrzygnięcia okoliczności istotnych w sprawie.

Prowadząc dane postępowanie Sędzia Sądu Kościelnego nie może pomijać koncepcji i osiągnięć innych dziedzin nauki, takich jak psychologia, która analizuje: funkcje poznawcze, przeżywane emocje, zachowania i zwyczaje rodzinne, sposoby radzenia sobie z pojawiającymi trudnościami życia codziennego itp.

Jest to niezbędne również po to, by Sąd mógł formułować wobec biegłych sądowych właściwe pytania, bo tylko wtedy opinia biegłego ma walor użyteczności dla sądu rozpoznającego sprawę.

W przypadku biegłego psychologa sędzia może oczekiwać szerokiego zakresu niezbędnych informacji – począwszy od wpływu innych osób na proces podejmowania decyzji w zakresie zawierania sakramentu małżeństwa, poprzez określenie dojrzałości poznawczej, psychoemocjonalnej i społecznej.

Sędzia może też oczekiwać od biegłego psychologa określenia stanu psychicznego i dojrzałości psychoemocjonalnej – w szczególności, czy osoba składająca skargę i ubiega się o stwierdzenie nieważności sakramentu małżeństwa (z tytułu niezdolności do podjęcia istotnych obowiązków małżeńskich z przyczyn natury psychicznej po stronie pozwanego lub strony powodowej, kan. 1095 nr 3) obecnie jest zdolna do zawarcia ważnego sakramentu małżeństwa.

Pytania, które sąd planuje zadać w tezie dowodowej biegłemu psychologowi powinny być konkretne i tak sformułowane, aby nie wykraczały poza zakres kompetencji biegłego. Dla przykładu, jednym z kluczowych pytań do biegłego psychologa jest pytanie o niektóre właściwości osobowe oraz obowiązki małżeńskie określone w Prawie Kanonicznym.

W prawie kanonicznym wyróżnia się trzy zasadnicze grupy obowiązków małżeńskich i są to obowiązki służące przede wszystkim: realizacji dobra małżonków, obowiązki związane z wydaniem na świat potomstwa oraz obowiązki związane z wychowaniem wspólnego potomstwa. Dla przybliżenia przedstawię co wchodzi w zakres tych obowiązków.

Obowiązki służące realizacji dobra małżonków obejmują następujące obszary:

  • pielęgnowanie wspólnoty życia małżeńskiego,
  • na sposób ludzki podejmowanie pożycia intymnego,
  • zachowanie wierności i nierozerwalności małżeńskiej,
  • świadczenie wzajemnej pomocy współmałżonkowi,
  • pomoc w rozwoju osobowości i osiąganiu świętości współmałżonka.

Obowiązki związane z wydaniem na świat potomstwa dotyczą:

  • pożycia intymnego zmierzające do zrodzenia potomstwa,
  • ochrony i przyjęcia życia poczętego.

Obowiązki związane z wychowaniem potomstwa zawierają w sobie:

  • obowiązek wychowania ogólnoludzkiego, fizycznego i religijnego.

W prawie kanonicznym większość z tych obowiązków należy do istotnych.

Biegłemu z zakresu psychologii najczęściej zadawane jest pytanie dotyczące:

Niezdolności do podjęcia istotnych obowiązków małżeńskich z przyczyn natury psychicznej”, co może powodować, że małżeństwo w dacie zawierania sakramentu małżeństwa nie zostało ważnie zawarte; dlatego konieczne jest powołanie biegłego z zakresu psychologii, który dokonuje analizy czy rzeczywiście wystąpiła niezdolność do podjęcia istotnych obowiązków z przyczyn natury psychicznej, co nie jest tożsame z wystąpieniem choroby psychicznej.

Kodeks Prawa Kanonicznego reguluje instytucję małżeństwa między innymi w kanonach 1055-1056:

Kan. 1055 – § 1: „Małżeństwo to przymierze, przez które mężczyznę i kobietę tworzy ze sobą̨ wspólnotę̨ całego życia, skierowaną ze swej natury do dobra małżonków oraz do zrodzenia i wychowania potomstwa, które zostało między ochrzczonymi podniesione przez Chrystusa Pana do godności sakramentu”.

Kan. 1056 – „Istotnymi przymiotami małżeństwa są jedność i nierozerwalność, które w małżeństwie chrześcijańskim nabierają szczególnej mocy z racji sakramentu”.

W celu udzielenia odpowiedzi na konkretne pytania zadane przez sąd w zleconej biegłemu ekspertyzie psycholog powinien stosować wystandaryzowane metody badawcze – w postaci: wywiadu klinicznego, obserwacji bezpośredniej zachowania oraz wybranych testów psychologicznych, które miałyby odpowiedzieć na pytania postawione w tezie dowodowej.

Szczególnie ważne przy badaniu osoby opiniowanej są dane odnoszące się do poziomu inteligencji osoby badanej oraz cech inteligencji emocjonalnej. Ważna jest także ocena ogólnego poziomu sprawności intelektualnej, w tym zdolności do logicznego wnioskowania (tj. poczucie rzeczywistości i racjonalnej zdolności oceny sytuacji). Ważnymi kryteriami oceny są również: dominacja syntetycznego bądź analitycznego rozumowania, fantazja, ciekawość, podatność na wpływy zewnętrzne itp.

Wiarygodność składającego zeznanie w procesie kościelnym.                                 

           Warto w tym miejscu zaznaczyć, że wiarygodność treści zeznań świadka podlega bezpośrednio ocenie Sądu jako najwyższego biegłego: ale biegły psycholog ma prawo dokonać psychologicznej analizy treści wypowiedzi świadka/strony posiłkując się specjalistyczną wiedzą np. odnosząc się do kryteriów wiarygodności zeznań według znanych biegłym psychologom co najmniej kilku modeli: Undeutscha, A. Trankella; H. Szewczyka i E. Littmanna, G. Kὅhenkena, F. Arntzena, procedury SVA, bądź modelu praktycznego. Modele pozwalają dokonać psychologicznej oceny kryteriów wiarygodności zeznań, ale ich opis wykraczałaby poza zakres tego artykułu.

O doniosłości wiedzy psychologicznej w warunkach procesu kościelnego świadczy choćby to, że ułatwia ona sędziemu ocenę zeznań, nie tyle z perspektywy logiki, co z uwzględnieniem narzędzi i metod naukowych pozwalających rozpoznać w nich nieprawdę, błędy, stronniczość czy wpływ nacisków, a także zrozumieć, jakie rozterki wewnętrzne odczuwa zeznający i w rezultacie, jakie mogą być tego następstwa dla trwającego procesu.

W praktyce prawa kościelnego czynności sędziego powinny opierać się na udokumentowanym dorobku nauki; tak, aby ocena taka mogła być skontrolowana przez sąd drugiej instancji. Ocena składu orzekającego w procesie kościelnym tym samym powinna być racjonalna i wyważona. Pomocne zdaje się w tym przypadku – obok kierowania się przez sędziego ogólną wiedzą psychologiczną (na ogół wystarczającą w procesie), angażowanie w wyjątkowych sytuacjach biegłego psychiatry bądź psychologa do rozstrzygnięcia pojawiających się wątpliwości.

Niezmienna powinna pozostać obowiązująca zasada, że sąd jest zobligowany skontrolować opinię biegłego i może ją przyjąć dopiero wówczas, gdy jej uzasadnienie wydaje się być jasne, uzasadnione i słuszne. Należy zatem dążyć do tego, by sędzia, kiedy zaistnieje taka potrzeba mógł zadać biegłemu pytania nadające postęp w sprawie.

Na koniec warto zaznaczyć, że prowadzone statystki skarg powodowych składanych do sądów kościelnych są szacują, że około 74% złożonych skarg kończy się stwierdzeniem nieważności małżeństwa.

Z badań przeprowadzonych nad trwałością drugiego małżeństwa wynika, że znaczna część osób w drugim małżeństwie zachowuje się w sposób bardziej rozważny, spokojny, mniej egocentryczny czy ryzykowny; niż miało to miejsce w czasie pierwszego związku małżeńskiego. W związku z tym sądzić należy, że osoby opiniowane mogą wyciągnąć konstruktywne wnioski ze swojego pierwszego małżeństwa, niż miało to miejsce w trakcie trwania pierwszego związku małżeńskiego.

W pewnej mierze drugi związek małżeński może być wynikiem „normalnego/biologicznego” procesu dojrzewania, który dokonuje się przez całe życie; zatem także ten mechanizm może wystąpić u każdej osoby badanej, która obecnie jest starsza, emocjonalnie dojrzalsza, aniżeli wówczas, gdy zawierała swój pierwszy związek małżeński. Ale – co równie ważne – to „lepsze” postępowanie w relacji z drugą osobą płynie z nauk, tj. z błędów popełnionych we wcześniejszym związku; dlatego „dobrze” na małżonków rokują szczególnie ci, którzy wyciągnęli z poprzedniego małżeństwa solidne, konstruktywne wnioski i widzą nie tylko błędy drugiej strony, ale przede wszystkim swoje własne.

Janina Krystyna Czech – psycholog, certyfikowany specjalista leczenia uzależnień (numer certyfikatu 746) oraz certyfikowany specjalista z zakresu psychoterapii poznawczo – behawioralnej (numer certyfikatu 2003). Prowadzi prywatną praktykę w zakresie psychoterapii indywidualnej i grupowej; w tym prowadzi warsztaty dla osób stosujących przemoc oraz zajęcia grupowe o charakterze rozwojowym z treningu umiejętności wychowawczych i warsztaty z asertywności. Autorka artykułu posiada wieloletnie doświadczenie jako biegły psycholog w opiniowaniu psychologiczno – sądowym przy Sądzie Okręgowym w Gdańsku oraz Sądzie Biskupim w Peplinie.

 

 

                            

 

No Comments

Post A Comment